Aansprakelijkheid: wanneer is iemand aansprakelijk?

In de wet en rechtspraak is geregeld dat men de schade die aan een ander wordt toegebracht moet vergoeden. Dit heet een schadevergoeding en heeft alles te maken met het begrip aansprakelijkheid. Maar wanneer is iemand aansprakelijk?

Drie bronnen van aansprakelijkheid

Er zijn drie bronnen van aansprakelijkheid:

  1. Op grond van contract of overeenkomst
  2. Op grond van de wet
  3. Uit rechtmatige daad

Deze drie bronnen lichten we hieronder toe.

1. Op grond van contract of overeenkomst

Aansprakelijkheid kan ontstaan vanuit een contract of overeenkomst. Denk aan bijvoorbeeld wanprestatie (toerekenbare tekortkoming).

2. Op grond van de wet

De aansprakelijkheid op grond van de wet volgt uit schuld- en risicoaansprakelijkheid voor eigen feitelijk handelen en nalaten (de eigenlijke onrechtmatige daad).

3. Uit rechtmatige daad

De aansprakelijkheid uit rechtmatige daad vloeit voort uit daden die volgens de wet een verplichting tot schadevergoeding kunnen doen ontstaan, maar niet gerekend kunnen worden tot de onrechtmatige daad. Hieronder vallen de rechtmatige verbintenis uit de wet wegens bijvoorbeeld zaakwaarneming, onverschuldigde betaling of ongerechtvaardigde verrijking.

Schuld en risico

Het burgerlijk recht maakt een onderscheid tussen schuldaansprakelijkheid en risico-aansprakelijkheid.

Schuldaansprakelijkheid

Bij schuldaansprakelijkheid moet er sprake zijn van enige verwijtbaarheid aan de zijde van de incidentveroorzakende persoon. Soms kan de schuld in de zin van verwijtbaarheid wegvallen aan de zijde van de veroorzaker, zoals bij overmacht. Hier kan bijvoorbeeld sprake van zijn als een automobilist de aanrijding met een overstekende voetganger redelijkerwijs niet had kunnen voorkomen. Aan het met succes doen van beroep op overmacht worden zeer hoge eisen gesteld. We moeten dan heel precies vaststellen of de automobilist terecht een beroep doet op overmacht bij een ongeval met een zwakke verkeersdeelnemer (voetganger, fietser). Meestal wordt deze namelijk toch beschermd.

Risico-aansprakelijkheid

Bij risicoaansprakelijkheid speelt ‘schuld’ geen rol. Als een bepaald risico zich voordoet dan is daarmee de aansprakelijkheid gegeven. Een voorbeeld hiervan is de aansprakelijkheid voor opstal: als er schade ontstaat door een gebrek aan een opstal (een gebouw of een weg, brug, viaduct en dergelijke) is de bezitter of de eigenaar aansprakelijk, ook al wist hij niet van het gebrek.

Een ander voorbeeld is de aansprakelijkheid van dierenbezitters voor de zelfstandige gedragingen van hun dieren (meestal paarden of honden). Andere veel voorkomende voorbeelden zijn de aansprakelijkheid van ouders voor de daden van hun kinderen die jonger dan 14 jaar zijn (of 15 of 16 jaar), en van werkgevers voor de daden of het nalaten daarvan door hun ondergeschikten. Deze vormen heten behalve risicoaansprakelijkheid ook wel kwalitatieve aansprakelijkheid.

Aansprakelijkheid bij letselschade

In het geval van letselschade is er vaak een tweede partij die de schade veroorzaakt heeft, bijvoorbeeld als iemand geen voorrang verleent in het verkeer of als iemand een deur dichttrekt waar een vinger tussen komt te zitten. Deze partij kan bijna altijd aansprakelijk kan worden gesteld; ook wanneer de letselschade in de privésfeer ontstaat. Wordt de aansprakelijkheid erkend door de verzekeraar van de tegenpartij, dan kan de schade op die partij verhaald worden. Ook de kosten van een letselschadeadvocaat worden in deze schadevergoeding opgenomen. Neem contact op met Joosten Advocaten voor meer informatie.

Geschreven door Alex Verhoeven

Advocaat letselschade, mede-oprichter